PODSTAWOWE ZAGADNIENIA ZWIĄZANE ZE SPADKIEM
Testamenty i spadki wywołują wiele emocji i często nieporozumień .
W związku z powyższym niniejszy poradnik ma za zadanie zwrócenie uwagi na najistotniejsze kwestie z tym tematem związanym.
Już za życia możemy zdecydować, co stanie się z naszym dobytkiem po śmierci- wystarczy sporządzić testament. Uprawnienie takie ma każda osoba fizyczna posiadająca pełną zdolność do czynności prawnej, a zatem pełnoletnia i niebędąca częściowo lub całkowicie ubezwłasnowolniona. Sprawy spadkowe reguluje Kodeks cywilny, konkretnie art. 922– 1088 księgi czwartej tego kodeksu, która zatytułowana jest „Spadki”.
OŚWIADCZENIA SPADKOWE
Aby odziedziczyć spadek, trzeba złożyć oświadczenie, że się go przyjmuje. Można to zrobić przed notariuszem lub sądem. Jeżeli oświadczenie takie nie zostanie złożone w terminie 6 miesięcy od dnia dojścia do spadkobrania, uznaje się, że osoba przyjęła spadek
z dobrodziejstwem inwentarza.
Oznacza to, że zna obowiązki spadkodawcy, a więc i ewentualne długi spadkowe, odpowiada spadkobiorca do wysokości odziedziczonego majątku. Jeżeli uchybiło się powyższemu terminowi i jest to usprawiedliwione okolicznościami sprawy, można go przywrócić, składając w ciągu roku odpowiedni wniosek do sądu (art. 1019 kc). Gdy osoba powołana do dziedziczenia na mocy testamentu odrzuci spadek poprzez odpowiednie oświadczenie, w jej miejsce wchodzi reszta osób powołanych do spadku w testamencie, a wobec ich braku ma miejsce dziedziczenie ustawowe. Wówczas pierwszą grupę spadkobierców stanowi małżonek i dzieci spadkodawcy, a następnie dalsi zstępni, rodzice i rodzeństwo.
Kiedy zmarły nie pozostawił po sobie rodziny, spadkobiercą zostaje gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy.
W celu nabycia spadku należy przeprowadzić postępowania sądowe.
WSPÓLNOŚĆ SPADKOWA
W wyniku dziedziczenia powstaje tymczasowa wspólność. Trzeba zatem dokonać działu spadku. Może on nastąpić na mocy umowy między spadkobiercami lub na skutek orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców (art. 1037 kc). Umowa jest możliwa, gdy wszyscy spadkobiercy są zgodni co do sposobu podziału spadku. Brak takiej jednomyślności powoduje konieczność przeprowadzenia postępowania sądowego.
Dział spadku dokonywany jest poprzez podział fizyczny rozdzielenie rzeczy lub cywilny- sprzedaż i rozdzielenie uzyskanych kwot między współspadkobierców. Ponadto spadkobierca, który przyjął spadek, może go zbyć (art. 1051 kc)
PRZYKŁAD 1.
Pani KASIA rozwiodła się ze swoim mężem kilka lat temu. Miała z nim dwie córki, które obecnie są jeszcze małoletnie. Mężczyzna zmarł, a kobieta dowiedziała się od jego rodziny, że miał on ogromne długi. Co może zrobić pani KASIA? Czy jej córki odziedziczą długi po ojcu?
Spadkobiercy muszą zdawać sobie sprawę, że mogą odziedziczyć nie tylko majątek, ale również długi. Takiej sytuacji można jednak uniknąć- służy temu właśnie odrzucenie spadku. W sytuacji, kiedy w skład spadku wchodzą głównie długi, będzie to często jedyne rozwiązanie. Odrzucenie spadku umożliwia ponadto uniknięcia wielu problemów natury formalnej i potencjalnych kosztów związanych np. ze sporządzeniem spisu inwentarza.
CO ZROBIĆ ABY ODRZUCIĆ SPADEK?
Spadkobierca musi w ciągu 6 miesięcy od momentu śmierci spadkodawcy lub dowiedzeniu się o niej złożyć odpowiednie oświadczenie, jeśli chce skutecznie odrzucić spadek. Może to zrobić na dwa sposoby– albo przed notariuszem albo w sądzie rejonowym właściwym dla swojego miejsca zamieszkania. Jeśli chodzi o dokumenty, które musi posiadać, to oprócz dowodu osobistego powinien mieć przygotowany również akt zgonu spadkodawcy.
SKUTKI ODRZUCENIA SPADKU
Odrzucenie spadku to poważna decyzja, która jest nieodwołalna ,dlatego też powinna być bardzo dobrze przemyślana. Wywołuje skutki nie tylko dla potencjalnych spadkobierców, ale także konsekwencje dla ich najbliższych. W przypadku odrzucenia spadku spadkobierca zostaje wyłączony z dziedziczenia i jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Oświadczenie o odrzuceniu spadku mogą złożyć zarówno spadkobiercy ustawowi jak i testamentowi. Skutkiem odrzucenia spadku przez daną osobę jest to, że nie otrzyma ona ani aktywów ani pasywów. Utraci też ona prawo do zachowku.
W wyniku odrzucenia spadku przez spadkobiercę spadek mogą przejąć zstępni, czyli długi mogą odziedziczyć dzieci spadkobiercy.
W takim przypadku ważne jest, aby odrzucić spadek też w ich imieniu.
ODRZUCENIE SPADKU PRZEZ MAŁOLETNIEGO
Aby w wyniku odrzucenia spadku długi nie przeszły na małoletnie dzieci, należy złożyć wniosek o odrzucenie spadku ich imieniu. Aby tego dokonać, konieczne jest zwrócenie się o zgodę do wydziału rodzinnego sądu rejonowego. We wniosku należy wskazać, w jaki sposób przyjęcie spadku mogłoby wpłynąć negatywnie na finansowe bezpieczeństwo dziecka. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji wyrazi zgodę na odrzucenie spadku przez małoletniego.
KTO I W JAKICH SYTUACJACH MA PRAWO ODRZUCIĆ SPADEK?
Oświadczenie o odrzuceniu spadku może złożyć zarówno spadkobierca ustawowy, jak i testamentowy. Powód odrzucenia jest nieistotny.
Oświadczenie o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku należy złożyć w terminie 6 miesięcy od dnia otwarcia spadku w przypadku spadkobierców ustawowych oraz od dnia ogłoszenia testamentu w przypadku spadkobierców testamentowych.
Jeśli spadkobierca odrzuci spadek, powołani w jego miejsce spadkobiercy otrzymują 6-miesięczny termin na złożenie stosownego oświadczenia, odliczany od dnia, w którym dowiedzieli się o odrzuceniu spadku przez spadkobiercę pierwotnego.
PRZYKŁAD 2
RODZINA NIE CHCE POKAZAĆ TESTAMENTU
Zmarła mama Pana Jacka. Mężczyzna dowiedział się, że pozostawiła sporządzony własnoręcznie testament, a w nim zapisała cały majątek swojej córce– jego siostrze.
Pan Janusz twierdzi, że matka za życia cały czas mówiła, że chce mu zapisać jedną z działek, dlatego jest zdziwiony takim obrotem sprawy. Dodatkowo mężczyzna ma bardzo poważny problem. Wielokrotnie już zwracał się do siostry, aby pokazała mu testament, siostra jednak konsekwentnie odmawia. Czy Pan Janusz może coś zrobić w tej sytuacji i zobaczyć testament?
Sytuacja opisana powyżej wcale nie należy do rzadkości. W życiu dość często zdarza się bowiem, że jedna osoba z grona spadkobierców nie chce pokazać innym testamentu. Takie sytuacje reguluje kodeks postępowania cywilnego- a konkretnie art. 646 kpc. Przepis ten brzmi następująco:
§1. „Osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, gdy dowie się o śmierci spadkodawcy, chyba że złożyła go u notariusza”.
§2. „Kto bezzasadnie uchyla się od wykonania powyższego obowiązku, ponosi odpowiedzialność za wynikłą stąd szkodę. Ponadto sąd spadku może nałożyć na uchylającego się grzywnę”.
OBOWIĄZEK ZŁOŻENIA TESTAMENTU W SĄDZIE SPADKU
Każda osoba, czy to fizyczna czy prawna, u której znajduje się testament i która dowiedziała się o śmierci spadkodawcy, jest obowiązana złożyć go w sądzie spadku, chyba że złożyła go u notariusza.
Obowiązek ten dotyczy:
- testamentu własnoręcznego,
- pisma stwierdzającego treść testamentu ustnego,
- testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego (wtedy taki
testament sądowi przesyła notariusz),
- testamentu alograficznego (sporządzanego w obecności świadków).
Osoba, u której znajduje się testament, jest obowiązana złożyć go
w sądzie także wtedy, gdy podejrzewa, że testament jest nieważny lub
nieskuteczny. Jeżeli protokół zawierający oświadczenie ostatniej woli
spadkodawcy pozostał w organie gminy, wobec którego spadkodawca
złożył swoje oświadczenie, organ ten przesyła sądowi spadku oryginał
protokołu, jeżeli zaś został wydany spadkodawcy, obowiązek obciąża
osobę, u której znajduje się ten protokół.
Niezastosowanie się do tego przepisu jest zagrożone sankcją.
Przepis art. 646 § 2 kpc przewiduje w stosunku do osoby, która bezzasadnie uchyla się od wykonania ciążącego na niej obowiązku, następujące dwie sankcje:
- odpowiedzialność odszkodowawczą względem osoby, która wskutek tego zaniechania poniosła szkodę, w szczególności względem spadkobiercy lub zapisobiercy. Odpowiedzialność ta opiera się na podstawie winy (art. 415 kc). Poszkodowany może dochodzić naprawienia szkody w drodze procesu.
- sąd spadku może z urzędu nałożyć na uchylającego się grzywnę w wysokości przewidzianej w art. 163 § 1 kpc
JAK NAPISAĆ TESTAMENT
Pan Zdzisław napisał testament na komputerze, wydrukował go, a następnie własnoręcznie, bardzo starannie podpisał. Czy testament pana Zdzisława będzie ważny?
Jedynym sposobem, aby zadecydować o rozdysponowaniu majątku gromadzonego przez całe życie jest testament. Jeśli zmarły nie pozostawił testamentu, mamy do czynienia z tzw. dziedziczeniem ustawowym, czyli do dziedziczenia są powołane osoby wskazane w przepisach kodeksu cywilnego.
KTO MOŻE SPORZĄDZIĆ TESTAMENT?
Sporządzić i odwołać testament może tylko osoba mająca pełną zdolność do czynności prawnych, co w praktyce oznacza, że musi to być osoba pełnoletnia, która nie została ubezwłasnowolniona.
KIEDY TESTAMENT JEST WAŻNY?
Zgodnie z art. 949 §1 kodeksu cywilnego testament własnoręczny można sporządzić w ten sposób, że spadkodawca:
- napisze testament w całości pismem ręcznym,
- własnoręcznie go podpisze,
- opatrzy testament datą.
Brak spełnienia dwóch pierwszych przesłanek pociąga za sobą zawsze nieważność testamentu.
Data na własnoręcznie sporządzonym testamencie nie jest niezbędna, jeżeli jej brak nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów (art. 949 § 2 kc). Należy podkreślić, że ważny testament własnoręczny, musi być w całości napisany ręcznie, a więc nie może być np. napisany na komputerze i tylko podpisany ręcznie.
Kolejną istotną kwestią jest podpis własnoręczny. Podpis spadkodawcy w testamencie własnoręcznym powinien być pod rygorem nieważności złożony pod pismem zawierającym rozrządzenie na wypadek śmierci. Podpis zamieszczony w innym miejscu niż pod treścią, czyli np.na marginesie, jest ważny tylko wówczas, gdy związek podpisu z treścią rozrządzenia jest oczywisty ( Uchwała Sądu Najwyższego 7 sędziów z dnia 5 czerwca 1992 r., III CZP 41/92).
Trzeba też wiedzieć, że testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. O tej zasadzie powinni przede wszystkim pamiętać małżonkowie. Nie mogą oni bowiem sporządzić testamentu wspólnego. Każdy z małżonków musi sporządzić odrębny testament.
W testamencie do dziedziczenia spadkodawca powołuje jedną lub kilka osób. Gdy ich udziały w spadku nie są wskazane w testamencie, przyjmuje się, że dziedziczą one w częściach równych.
PRAWO DO ZACHOWKU
Pani Helena zwróciła się po poradę prawną. Niedawno zmarła jej rodzona siostra. Siostra nie miała innych bliskich oprócz Pani Heleny. Testamentem cały swój majątek przepisała na organizację charytatywną. Pani Helena od wielu osób słyszała, że w takiej sytuacji może jej przysługiwać prawo do zachowku. Czy to prawda?
CO TO JEST ZACHOWEK?
Zachowek to uprawnienie do określonej części majątku spadkodawcy, które ma na celu ochronę najbliższych dla spadkodawcy osób.
Dotyczy ono sytuacji, kiedy spadkodawca pomija bliskie osoby w testamencie.
KTO MOŻE WYSTĄPIĆ O ZACHOWEK?
Zgodnie z art. 991 kodeksu cywilnego prawo do zachowku przysługuje: zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy.
Trzeba pamiętać, że roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.
JAKA JEST WYSOKOŚĆ ZACHOWKU?
Z tytułu zachowku uprawnionemu należy się połowa udziału spadkowego, który przypadłby osobie uprawnionej do zachowku, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego. Jeśli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni, należą mu się dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym.
Zachowek może być określony jedynie w kwocie pieniężnej, a jego spełnienie nie może polegać na wydaniu jakichkolwiek rzeczy z masy spadkowej.
Aby wyliczyć wysokość należnego zachowku trzeba wykonać kilka kroków:
1. najpierw należy obliczyć udział uprawnionego w spadku, tak jakby dziedziczył zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego,
2. następnie trzeba określić wysokość substratu zachowku i ustalić,czy uprawnionym do zachowku jest małoletni lub też niezdolny do pracy (wtedy wysokość zachowku jest większa),
3. na końcu należy zestawić ze sobą wszystkie wartości.
Należy pamiętać, że przy ustalaniu udziału stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku uwzględnia się też spadkobierców niegodnych oraz tych, którzy odrzucili spadek. Nie bierze się natomiast pod uwagę spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia i tych, którzy zostali wydziedziczeni.
Przy obliczaniu zachowku uwzględnia się zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę, ale nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń. Darowizny uczynione dla spadkobierców zawsze wlicza się, ustalając substrat zachowku, a te na rzecz osoby obcej lub dalszego krewnego dolicza się do spadku, jeśli zostały uczynione mniej niż dziesięć lat przed otwarciem spadku
PRZYJĘCIE SPADKU W PRAWIE POLSKIM
Pani Mirela niedawno pochowała tatę. Po jego śmierci dowiedziała się, że zostawił jej w spadku działkę, której wartość rynkowa wynosi około 50 tys. złotych, ale też spore długi, przekraczające
kwotę 200 tys. złotych. Co powinna zrobić Pani Mirela?
Zgodnie z polskim prawem spadkobierca może:
- przyjąć spadek wprost tzn. bez ograniczenia odpowiedzialności za długi spadkowe (tzw. przyjęcie proste),
- przyjąć spadek z ograniczeniem tej odpowiedzialności (przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza),
- odrzucić spadek.
Oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku można złożyć wciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania. Brak oświadczenia spadkobiercy w tym terminie jest jednoznaczny z przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
Rodzaje przyjęcia i odrzucenie spadku
PRZYJĘCIE PROSTE
Jeśli ktoś zdecyduje się na przyjęcie proste spadku, oznacza to, że przyjmuje go bez żadnych ograniczeń. W takim przypadku odpowiadać będzie też za ewentualne długi spadkowe zarówno majątkiem spadkowym, jak i swoim własnym. Jeżeli więc odziedziczy spore zobowiązania
finansowe, których wartość będzie wyższa niż wartość spadku, będzie musiał je oddać z ,,własnej kieszeni”. Z tego powodu na przyjęcie spadku wprost najlepiej zdecydować się, gdy ma się pewność, że spadkodawca nie pozostawił po sobie długów albo też są one niewielkie.
PRZYJĘCIE Z DOBRODZIEJSTWEM INWENTARZA
Bezpieczną opcją jest przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Spadkobierca odpowiada wtedy za ewentualne długi spadkowe tylko do wysokości odziedziczonego majątku. Dzięki temu nie ucierpi jego własny budżet, gdy okaże się, że spadkodawca miał długi, o których jego bliscy nie wiedzieli.
W polskim prawie cywilnym przyjęcie spadku z ograniczeniem odpowiedzialności za długi spadkowe jest opcją domyślną. Nie trzeba udawać się do sądu czy notariusza, by z niej skorzystać.
ODRZUCENIE SPADKU
Jeśli natomiast ktoś chce odrzucić spadek, może to zrobić w ciągu sześciu miesięcy od daty śmierci spadkodawcy lub od momentu, w którym się o niej dowiedział. Kiedy spadkobierca się na to zdecyduje, będzie traktowany, jakby nie dożył otwarcia spadku. Jednak jego udział będzie podlegał dziedziczeniu ustawowemu, więc trzeba wtedy pamiętać również o odrzuceniu spadku w imieniu dzieci. Konieczne będzie wtedy uzyskanie zgody sądu opiekuńczego.
NA CZYM POLEGA DZIAŁ SPADKU
Pani KATARZYNA oraz jej troje rodzeństwa odziedziczyli spadek po rodzicach. Wszyscy chcieliby zostać właścicielami działki, która jest jedną z tych należących do masy spadkowej, a położona jest w bliskim sąsiedztwie powstającej autostrady. Czy rodzeństwo może zrobić dział spadku umowny u notariusza?
W sytuacji, gdy kilku spadkobierców odziedziczyło spadek, powstanie wspólność majątku spadkowego. W praktyce oznacza to, że wszyscy spadkobiercy są współwłaścicielami całego spadku i wszystkich wchodzących w jego skład przedmiotów. Jeżeli więc po zmarłym mężczyźnie spadek odziedziczyła żona i dwoje dzieci- każde w części po 1/3, to jeżeli do masy spadkowej wchodzi nieruchomość z domem, żona i dzieci będą współwłaścicielami tego budynku, a udział we współwłasności domu będzie wynosił po 1/3.
Oczywiście najbardziej komfortową sytuacją będzie ta, kiedy spadek przypadnie tylko jednej osobie. Wtedy nie trzeba przeprowadzać działu spadku, ponieważ jedynym właścicielem przedmiotów wchodzących w skład spadku będzie ten spadkobierca.
W dokonanym przez sąd stwierdzeniu nabycia spadku (czy też notarialnym poświadczeniu dziedziczenia) jest wskazany ułamek, który określa, jaką część w całym majątku spadkowym dziedziczy każdy ze spadkobierców. Aby więc uregulować sytuację, żeby konkretne składniki spadku stały się własnością konkretnych osób, trzeba przeprowadzić sprawę o dział spadku i podzielić majątek spadkowy. Do czasu przeprowadzenia działu spadku majątek spadkowy będzie stanowił jedną całość.
NA CZYM POLEGA DZIAŁ SPADKU
Działu spadku można dokonać na dwa sposoby:
1. Umowny dział spadku- podział majątku spadkowego w drodze umowy wymaga zgodnej woli wszystkich współspadkobierców. Brak zgody choćby jednego z nich wyłącza możliwość dokonania umownego działu spadku. Umowa dotycząca podziału może być zawarta w dowolnej formie. Jeżeli jednak przedmiotem działu spadku jest nieruchomość, albo przedsiębiorstwo, w którego skład wchodzi nieruchomość, to taka umowa powinna być zawarta w formie szczególnej, w formie aktu notarialnego.
2. Sądowy dział spadku- jeśli między spadkobiercami nie ma zgody co do sposobu podziału spadku, może on zostać przeprowadzony tylko w postępowaniu sądowym. Do wszczęcia takiego postępowania wy starczy, aby jeden ze spadkobierców złożył wniosek, a wszyscy pozostali staną się uczestnikami w sprawie. Postępowanie będzie dotyczyło wszystkich przedmiotów wchodzących w skład spadku. Jeśli jednak istnieją ważne powody, dział spadku może zostać ograniczony do części spadku.
W postępowaniu działowym sąd musi ustalić skład majątku spadkowego i jego wartość. Podstawą może być spis inwentarza, który można też uzupełnić. Jeżeli jednak taki spis nie został dokonany, sąd dokona ustaleń na postawie wyjaśnień składanych przez uczestników postępowania.
Organ wymiaru sprawiedliwości podzieli spadek w sposób fizyczny lub cywilny. Podział fizyczny polega na tym, że przedmioty zostaną podzielone i przyznane poszczególnym spadkobiercom. Jeżeli składników masy spadkowej nie da się podzielić idealnie, można to uwzględnić poprzez dokonywanie dopłat.
Natomiast podczas podziału cywilnego przedmioty zostają sprzedane, a uzyskana kwota podzielona między spadkobierców. Sposób podziału wybiera sąd, chyba że wskażą go uczestnicy postępowania i nie będzie on sprzeczny z zasadami współżycia społecznego oraz nie naruszałby uzasadnionego interesu osób uprawnionych.
SKUTKI DZIAŁU SPADKU
Skutki prawne działu spadku są takie, że do majątków osobistych poszczególnych spadkobierców wchodzą przyznane im prawa majątkowe. Z momentem dokonania działu (sądowego albo umownego) ustaje wspólność majątku spadkowego.
Ponadto od chwili działu spadku każdy z dotychczasowych współspadkobierców odpowiada za długi samodzielne, w stosunku do wielkości przysługującego mu udziału.
Na kolejnych stronach są wzory pism dotyczące prawa spadkowego, które możecie Państwo wykorzystać do spraw własnych. Na stronie internetowej fundacji są gotowe pdf. do pobrania.
